AI en het nieuwe sociale contract: is dat een discussie die we alleen door de AI-founders willen laten voeren?

Kunstmatige intelligentie belooft een productiviteitsrevolutie die vergelijkbaar kan zijn met de opkomst van de massaproductie. Maar zoals het Fordisme uiteindelijk niet alleen machines, maar ook lonen, consumptie en sociale zekerheid veranderde, dwingt AI ons opnieuw na te denken over de verdeling van welvaart en macht. Dit artikel onderzoekt in hoeverre invloedrijke AI-founders die discussie al voeren, welke oplossingen zij voorstellen en of hun ideeën werkelijk kunnen uitgroeien tot een nieuw sociaal contract.

Henry Ford en het Naoorlogse Sociale Contract

Henry Ford begreep dat massaproductie alleen werkte als arbeiders ook consumenten konden worden. Zijn beroemde loonverhoging naar vijf dollar per dag was niet alleen sociaal beleid, maar een economische noodzaak. Fordisme werd uiteindelijk een impliciet sociaal contract:

• hogere productiviteit → hogere lonen

• hogere lonen → meer consumptie

• meer consumptie → economische groei

• economische groei → politieke stabiliteit

Veel AI-founders erkennen tegenwoordig dat AI mogelijk precies deze koppeling tussen productiviteit en arbeid verbreekt. Ze spreken daarom over UBI, aandelenparticipatie, kortere werkweken of nieuwe vormen van vermogensverdeling. Maar waar Ford direct experimenteerde met een nieuwe verdelingsstructuur, blijven veel AI-leiders steken bij waarschuwingen, visies en speculaties.

Dat maakt de huidige situatie paradoxaal:

De AI-founders lijken beter dan veel politici te begrijpen dat een nieuw sociaal contract nodig is, maar zij zijn tegelijkertijd de partijen die het minst democratisch gelegitimeerd zijn om dat contract vorm te geven.

Wat was het sociale contract van het Fordisme?

Het Fordisme was veel meer dan een productiemethode. Rond 1914 realiseerde Henry Ford zich dat massaproductie een massamarkt vereiste.

De kernlogica in relatie tot het Fordisme:

Waardecreatie. Binnen het Fordisme creëerde menselijke arbeid de economische waarde. In het AI-tijdperk wordt een steeds groter deel van die waarde door technologie geproduceerd.

Productiviteit. Massaproductie zorgde voor een gestage productiviteitsgroei. AI kan die groei aanzienlijk versnellen.

Verdeling. Werknemers deelden via stijgende lonen mee in de productiviteitswinst. Bij AI is nog onduidelijk wie de opbrengsten ontvangt.

Consumptie. In het Fordistische model hield de koopkracht van werknemers de economie draaiende. Wanneer AI arbeid en inkomen loskoppelt, kan die consumptievraag onder druk komen te staan.

Correctie van ongelijkheid. Vakbonden, overheden en sociale voorzieningen beperkten de ongelijkheid binnen het Fordisme. Voor het AI-tijdperk ontbreken zulke corrigerende instituties grotendeels nog.

Na WOII groeide dit uit tot het Naoorlogse Sociale Contract:

• vaste banen

• loonstijging gekoppeld aan productiviteit

• sociale zekerheid

• pensioen

• brede middenklasse

Dit model hield ongeveer stand tussen 1945 en 1980.

Wat zeggen de AI-founders?

Sam Altman (OpenAI)

Sam Altman behoort tot de weinige AI-leiders die expliciet over herverdeling spreekt.

Zijn terugkerende thema’s:

• AI gaat enorme rijkdom creëren.

• Die rijkdom zal zich waarschijnlijk concentreren.

• Burgers moeten mogelijk direct delen in AI-kapitaal.

• Hij experimenteerde jarenlang met UBI-pilots.

• Hij stelde eerder een ‘American Equity Fund’ voor waarin burgers een deel van de economische opbrengsten ontvangen. (Le Monde.fr)

Opvallend is dat Altman nauwelijks spreekt over arbeid als bron van maatschappelijke waardigheid, de relevantie die we als mens creëren door ons werk.

Zijn visie lijkt meer op:

iedereen krijgt toegang tot de opbrengst van AI-kapitaal.

Dat is fundamenteel anders dan Ford. Ford wilde werknemers sterker maken. Altman lijkt eerder te denken aan burgers als aandeelhouders.

Dario Amodei (Anthropic)

Dario Amodei is momenteel waarschijnlijk de AI-founder die het meest expliciet spreekt over een dreigende breuk van het sociale contract.

In zijn essays Machines of Loving Grace (2024) en The Adolescence of Technology (2026) schetst hij twee scenario’s:

1. ongekende menselijke welvaart

2. extreme concentratie van macht en rijkdom

Hij waarschuwt expliciet voor:

• massale verdringing van kantoorbanen

• een permanente laagbetaalde onderklasse

• rijkdomsconcentraties die groter zijn dan tijdens de Gilded Age

• een existentiële crisis rond menselijke betekenis en werk. (Wikipedia)

Interessant genoeg komt Amodei hiermee dichter bij de klassieke Fordistische vraag:

Hoe blijft de samenleving stabiel wanneer arbeid niet langer de primaire distributiemachine van inkomen is?

Maar ook hij presenteert vooral diagnose, minder institutionele oplossingen.

Mustafa Suleyman (Microsoft AI)

Mustafa Suleyman beschrijft AI als een technologie die enorme economische waarde zal leveren tegen extreem lage marginale kosten.

Zijn werk draait sterk om:

• publieke controle

• democratische legitimiteit

• regulering

• maatschappelijke toestemming

Van de grote AI-founders is Suleyman wellicht degene die het dichtst in de buurt komt van een expliciet sociaal contract-denken.

Demis Hassabis (Google Deepmind)

Demis Hassabis benadrukt vooral:

• wetenschappelijke vooruitgang

• gezondheidszorg

• energie

• fundamentele innovatie

Zijn discours is technocratischer.

De maatschappelijke verdelingsvraag krijgt relatief weinig aandacht.

De impliciete aanname lijkt:

economische groei zal uiteindelijk iedereen helpen.

Dat is opmerkelijk vergelijkbaar met veel industriële leiders uit de jaren twintig.

Elon Musk (X.ai)

Elon Musk spreekt al jaren over UBI als mogelijk gevolg van volledige automatisering.

Zijn analyse:

• AI zal vrijwel alle arbeid goedkoper maken.

• Schaarste verdwijnt grotendeels.

• Inkomen moet mogelijk worden losgekoppeld van arbeid.

Toch blijft zijn visie vaak abstract.

Hij bespreekt distributie, maar veel minder:

• eigendom

• machtsconcentratie

• institutionele hervorming

Jensen Huang (Nvidia)

Jensen Huang vertegenwoordigt bijna het tegenovergestelde perspectief.

Zijn kernboodschap:

• AI vervangt geen mensen.

• AI verhoogt productiviteit.

• Mensen die AI gebruiken vervangen mensen die dat niet doen.

Dit ligt dichter bij eerdere automatiseringsgolven dan bij een nieuw sociaal contract.

Zijn positie impliceert dat bestaande instituties grotendeels voldoende blijven.

Waar verschillen AI-founders fundamenteel van Ford?

Hier ontstaat de belangrijkste spanning.

Ford veranderde de verdeling van economische opbrengsten binnen zijn onderneming.

De meeste AI-founders praten over verdeling nadat de waardecreatie al heeft plaatsgevonden.

Dat lijkt een klein verschil, maar is enorm.

Ford:

Productiviteit → loon

AI-founders:

Productiviteit → winst → belasting → herverdeling

Daardoor verschuift macht van werknemers naar:

• aandeelhouders

• platformeigenaren

• AI-infrastructuurbezitters

Dat is een wezenlijk andere politieke economie.

Wat zeggen critici?

Diverse onderzoekers wijzen erop dat de grote AI-bedrijven een opvallend patroon vertonen. Zowel OpenAI als Anthropic presenteren toekomstbeelden waarin AI vrijwel onvermijdelijk verschijnt als volgende stap van de geschiedenis. Tegelijk positioneren zij zichzelf impliciet als noodzakelijke beheerders van die toekomst. (arXiv)

Critici zoals Karen Hao spreken zelfs over een vorm van ‘AI-imperium’, waarbij enorme hoeveelheden kapitaal, data en rekenkracht worden geconcentreerd in een klein aantal ondernemingen. (Wikipedia)

Hun belangrijkste kritiek:

1. AI-founders praten over herverdeling, maar zelden over eigendomsverdeling.

2. Zij erkennen machtsconcentratie, maar stellen weinig mechanismen voor om die macht te beperken.

3. Zij spreken over menselijk welzijn, maar minder over democratische controle.

Dat zijn precies de vragen die tijdens het Fordistische tijdperk uiteindelijk werden opgelost via:

• vakbonden

• medezeggenschap

• belastingstelsels

• antitrustbeleid

• verzorgingsstaat

De echte Fordistische vraag voor AI

De diepste parallel tussen Fordisme en AI ligt niet in technologie. Ze ligt in distributie. Logistiek, zo je wilt.

Ford stelde impliciet de vraag:

Hoe kunnen arbeiders genoeg verdienen om de producten te kopen die ze produceren?

AI stelt een nieuwe vraag:

Hoe kunnen burgers koopkracht behouden wanneer intelligente machines steeds meer van de economische waarde produceren?

Dat probleem verschijnt inmiddels expliciet in economische literatuur over AGI en het sociale contract. Onderzoekers waarschuwen dat als AI de rol van menselijke arbeid als primaire inkomensbron ondermijnt, nieuwe mechanismen nodig worden zoals publieke AI-fondsen, vermogensdeling, kapitaalbelastingen of collectief eigendom van AI-infrastructuur. (arXiv)

Conclusie

Mijn beoordeling is dat de leidende AI-founders zich momenteel bevinden waar industriëlen rond 1910-1920 stonden. Zij begrijpen steeds beter dat hun technologie niet alleen een technische revolutie veroorzaakt, maar ook een institutionele revolutie vereist.

Wat ontbreekt is een coherent antwoord op vier fundamentele vragen:

1. Wie bezit de AI-productiemiddelen?

2. Wie ontvangt de productiviteitswinsten?

3. Welke rol blijft arbeid spelen in menselijke waardigheid?

4. Welke democratische instituties controleren de nieuwe economische macht?

Ford gaf uiteindelijk een praktisch antwoord op een vergelijkbare uitdaging: hogere productiviteit moest leiden tot bredere koopkracht. De AI-sector heeft zo’n antwoord nog niet gevonden.

Veel founders erkennen inmiddels het probleem. Slechts enkelen -vooral Altman en Amodei- spreken expliciet over een nieuw sociaal contract. Maar zelfs zij bewegen zich grotendeels op het niveau van waarschuwingen en principes.

De centrale vraag voor de komende twintig jaar is daarom waarschijnlijk niet of AI een nieuw sociaal contract vereist.

De vraag is wie het mag schrijven: de staat, de markt, burgers, of de bedrijven die de technologie bouwen. Dat debat staat nog maar aan het begin.