De AI hypocrisie van de overheid

Volgens de NOS wil het kabinet in 2035 ongeveer 25.000 van de 160.000 voltijdsbanen bij het Rijk schrappen, goed voor een besparing van 3,5 miljard euro per jaar. Staatssecretaris Van der Burg kijkt daarvoor naar efficiënter werken met onder meer het hervormen van de Wet open overheid, het schrappen van adviesorganen en de brede inzet van Kunstmatige Intelligentie. En juist dat laatste is controversieel. Een overheid die aan de ene kant burgers verwijt dat zij AI gebruiken, maar dat intussen zelf ook doet, meet met twee maten. En dat tast het beoogde effect van de voorgenomen bezuiniging aanzienlijk aan.

Gemeenten klagen al een tijd over inwoners die AI inzetten voor hun bezwaarschriften. Volgens Binnenlands Bestuur vergelijkt de gemeente Groningen een gemiddeld AI-bezwaarschrift met een schot hagel vol irrelevante juridische gronden, noemt Westerkwartier de teksten wolliger en ziet Het Hogeland verwijzingen naar niet-bestaande jurisprudentie. In een enquête van De Telegraaf onder 120 reagerende gemeenten zag een deel de bezwaren stijgen en meldde Montferland volgens de krant een toename van 400 procent door AI-bezwaren. Tegelijkertijd werkt de Belastingdienst volgens Accountancy Vanmorgen zelf aan een grootschalig herontwerp van het bezwaarproces met AI en geautomatiseerde ondersteuning. En nu wil de hele Rijksoverheid AI inzetten voor een ongekende efficiencyslag.

Natuurlijk is een overheid niet gelijk aan een burger en kan AI in theorie het reilen en zeilen van het openbaar bestuur sneller en minder foutgevoelig maken. Maar juist omdat de staat veel meer macht én een behandelplicht heeft, hoort zij zichzelf strenger te meten dan de burger. En dat doet zij onvoldoende, zo blijkt uit de recente geschiedenis. Onze overheid geeft burgers tot nog toe amper zicht op haar eigen algoritmes. Volgens Dutch IT Channel en toezichthouder Autoriteit Persoonsgegevens stonden er in juli 2025 weliswaar 1.000 algoritmes in het Algoritmeregister, maar had ruim de helft van de gemeenten en meer dan driekwart van de zelfstandige bestuursorganen nog niets geregistreerd. Bij bijna alle geregistreerde algoritmes ontbrak bovendien een grondrechtenbeoordeling.

Literatuur over AI en ethiek laat zien hoe gevoelig dit gebrek aan transparantie ligt voor het publieke vertrouwen. Studies van Bigman en Gray tonen aan dat mensen niet willen dat machines morele beslissingen nemen over onder meer het recht, zelfs niet bij een goede uitkomst en hooguit deels verzacht door een adviesrol. Moser, den Hond en Lindebaum waarschuwen dat algoritmisch rekenen het menselijk oordeel kan vervangen onder de schijn dat mensen de controle houden. Uit dertien experimenten van Schilke en Reimann blijkt bovendien dat wie zijn AI-gebruik meldt minder wordt vertrouwd door een lagere ervaren legitimiteit, en dat de schade nog groter is zodra een derde partij dat gebruik onthult.

AI stil of niet-transparant uitrollen in de publieke uitvoering en later betrapt worden is dus het ergste scenario denkbaar.

Mijn conclusie is dat het bezuinigen op ambtenaren met AI, terwijl eigen algoritmes en grondrechtenbeoordelingen grotendeels onzichtbaar blijven, precies de legitimiteit aantast die de overheid nodig heeft om de afstand tussen Den Haag en de burger te verkleinen. Voordat een publieke organisatie AI inzet, moet zij altijd eerst drie vragen beantwoorden: welk mandaat geef je de AI, hoe stem je dat af met de belangrijkste stakeholders, en waar ligt de toets?

Bronnen

Bronnen met links, in de volgorde van het stuk:

1. NOS, “Kabinet wil 25.000 rijksambtenaren minder, politie en defensie uitgezonderd”: nos.nl
2. RTV Noord (11-12 oktober 2026), “Weer een ‘schot hagel’ in de mailbox”: rtvnoord.nl
3. Binnenlands Bestuur / iBestuur (13 oktober 2026), “AI-bezwaarschriften bezorgen gemeenten extra werk”: ibestuur.nl. Hetzelfde artikel staat op binnenlandsbestuur.nl.
4. De Telegraaf-enquête (27 december 2024), overgenomen door Voorburgs Dagblad: voorburgsdagblad.nl
5. Dutch IT Channel (13 juli 2025), “AP: Algoritmeregistratie in Nederland moet beter”: dutchitchannel.nl

Overheid en literatuur:

1. Kamerbrief “Toekomstbestendigheid Belastingdienst” (5 oktober 2026): berthub.eu
2. Bigman en Gray (2018), Cognition 181: doi.org/10.1016/j.cognition.2018.08.003
3. Schilke en Reimann (2025), Organizational Behavior and Human Decision Processes 188: doi.org/10.1016/j.obhdp.2025.104405
4. Moser, den Hond en Lindebaum (2022), Academy of Management Learning and Education: doi.org/10.5465/amle.2020.0287

Dit artikel verscheen oorspronkelijk op LinkedIn en staat ook op The IC Institute op Substack.