Als de overheid AI gebruikt om haar burgers niet meer te hoeven horen

Een man stuurt de Kamercommissie zorg zijn hele dossier over de zorg voor zijn vader in een verpleeghuis: honderden pagina’s, met brieven, foto’s en filmpjes. Als een Kamerlid de minister vraagt om met hem in gesprek te gaan, is zijn vader al overleden. In juni komt het antwoord, een brief van 451 woorden die opent met medeleven en eindigt met de mededeling dat een gesprek “op dit moment niet passend” is. Volgens onderzoek van de Volkskrant is die brief volledig met AI gegenereerd. Het ministerie bevestigt dat de gratis versie van ChatGPT is gebruikt, en meldt dat de prompts niet meer beschikbaar zijn.

Overheidsbreed gebruik van AI

Het is geen losstaand geval. De Volkskrant analyseerde 3.597 Kamerbrieven en antwoorden op Kamervragen die dit kabinet tussen 23 februari en 24 oktober publiceerde. In 76 daarvan vond AI-detector Pangram tekst die met AI was gegenereerd. De gevallen waren verspreid over alle beleidsministeries. In één geval werd een Kamervraag die met AI was opgesteld, beantwoord met tekst die eveneens uit een taalmodel kwam. De ministeries erkennen dat AI als hulpmiddel is gebruikt. Hoe de passages precies in de brieven terechtkwamen, kunnen ze meestal niet reconstrueren, omdat de prompts vaak niet zijn bewaard.

Het contract tussen staat en inwoners

Met elke brief die een minister ondertekent, doet de overheid een belofte: hier spreekt de overheid, en ik sta in voor wat er staat. Op die belofte rust het sociaal contract tussen overheid en burger. Burgers aanvaarden het gezag van de staat, en de staat belooft daar verantwoording en aandacht tegenover te stellen. Wie een brief ondertekent waarvan niemand meer kan zeggen hoe hij tot stand kwam, houdt de vorm van die belofte overeind terwijl de betekenis wegvalt. Ik noem dat het eenzijdig opzeggen van het sociaal contract.

In de brief aan de nabestaande wordt dat pijnlijk zichtbaar. Deze man klopte bij de politiek aan omdat hij zich van het kastje naar de muur gestuurd voelde. Hij zocht iemand die naar hem luisterde, en kreeg medeleven dat in een chatbot was geformuleerd. De Rijksoverheid kent dat risico. In haar eigen handreiking over generatieve AI staat, zo meldt de krant, dat de inzet ervan “negatieve gevolgen kan hebben voor de geloofwaardigheid en reputatie van de overheid”. De waarschuwing lag er dus al, alleen trok niemand bij deze brief zich daar wat van aan.

Wiens schuld?

Het ligt voor de hand om naar de ambtenaar te kijken die een tekst liet herschrijven. Alleen laat het onderzoek zien dat de organisatie zelf de grens niet vasthield. De Rijksoverheid verbiedt ambtenaren om commerciële AI-diensten te gebruiken. Wie met AI wil werken, volgt een online cursus van twintig minuten en krijgt toegang tot een intern model. Toch laten onder meer OCW en VWS hun medewerkers openbare modellen gebruiken. OCW noemt dat tegenover de krant “een wat ruimere koers”. Binnenlandse Zaken zegt dat er uiteindelijk altijd mensen aan de knoppen zitten. Wat die mensen precies deden, kunnen de ministeries alleen niet laten zien.

In juni schreef ik in de Convenant Dialoog dat een projectteam een organisatiebreed beginsel niet stilzwijgend buiten werking mag stellen. Hier doen hele ministeries dat met een beginsel van de Rijksoverheid. En vorig jaar schreef ik in De AI-crisis, deel 3 dat generatieve AI het begrip waarheid onder druk zet en democratische erosie versnelt. Dit onderzoek laat zien hoe dat er in de praktijk uitziet: niemand liegt, en toch weet niemand meer precies wie er spreekt.

Ondertussen gaat het hard. Op 6 november presenteerde het kabinet zijn visie op AI, waarin staat dat niet alles wat technisch kan, maatschappelijk wenselijk is. Anderhalve week eerder meldde het kabinet dat er bij het Rijk de komende jaren zo’n 25.000 voltijdbanen verdwijnen, en volgens de Volkskrant moet AI dat werk waar mogelijk overnemen. Als een handtekening nu al niet meer dekt wat erboven staat, wat is hij dan nog waard wanneer AI een groot deel van het ambtelijke schrijfwerk doet?

Echtheid van de relatie

Cultuursocioloog Siri Beerends en Ciano Aydin beschrijven echtheid als iets waarover mensen steeds opnieuw onderhandelen. Datagedreven technologie kan in die onderhandeling macht verschuiven en gaan bepalen wat als echt geldt (Philosophy & Technology, 2021). Een handtekening is precies zo’n bewijs van echtheid, van authenticiteit. Zolang de overheid niet expliciet besluit welke communicatie van een mens moet blijven komen en zich vervolgens ook aan die afspraak houdt, zal de natuurlijke neiging van de mens naar gemak een steeds verdergaande verschuiving naar machinale afhandeling ervan tot gevolg hebben.

Gehoord worden

Sommige teksten symboliseren de relatie tussen overheid en inwoners, zoals de verantwoording aan de Kamer over deze brief van een burger die om aandacht vraagt. Die horen door een mens geschreven te worden. Bij andere teksten kan AI meeschrijven, mits bewaard blijft wat de chatbot kreeg en wat hij teruggaf, zodat een minister weet waarvoor hij tekent. En wie van die regel wil afwijken, legt daar zelf verantwoording over af.

De man die zijn dossier naar de Kamer stuurde, zocht een overheid die hem zag. Hij kreeg een brief van het ministerie waaruit bleek dat het hem niet wilde horen.

Bronnen

1. Berkeljon, S., Feenstra, W., & Verwiel, E. (2026, 7 november). Geschreven met AI, ondertekend door de minister. de Volkskrant. volkskrant.nl
2. Beerends, S., & Aydin, C. (2021). Negotiating authenticity in technological environments. Philosophy & Technology, 34(4), 1665–1685. doi.org/10.1007/s13347-021-00480-5
3. Hoeffnagel, W. (2026, 26 oktober). Kabinet schrapt regels, adviesorganen en werkplekken om rijksdienst te verkleinen. Dutch IT Channel. dutchitchannel.nl
4. Hoeffnagel, W. (2026, 6 november). Kabinet presenteert AI-visie met focus op zorg, energie en hightech. Dutch IT Channel. dutchitchannel.nl
5. Mekking, R. (2025, 4 augustus). De AI-crisis, deel 3: Waarheid op drijfzand. LinkedIn. nl.linkedin.com
6. Mekking, R. (2026, 22 juni). Fase 2: De Convenant Dialoog. The Intelligence Covenant Institute. icinstitute.nl

Dit artikel verscheen oorspronkelijk op LinkedIn.