Een nieuw convenant tussen mens en AI als grondslag voor samenwerking — deel 1

Kunstmatige intelligentie komt zelden een organisatie binnen als een principiële keuze over de inrichting voor menselijk samenwerken. Het verschijnt als hulpmiddel. Als gemak. Een toepassing die teksten schrijft, dossiers samenvat of adviezen voorbereidt. Alle afzonderlijke AI keuzes zijn overzichtelijk. Praktisch en begrensd. Maar als je ze allemaal optelt, veranderen zij echter stukje bij beetje de manier waarop kennis in een organisatie ontstaat.

Die verandering heeft impact. Een bijna constitutioneel karakter, ook wanneer zij niet als zodanig werd bedoeld. Er vindt geen formeel moment plaats waarop een gemeenschap besluit een deel van haar denken, waarnemingen en beslissingen door machines te laten begeleiden. Toch ontstaan er gaandeweg nieuwe regels. Een model dat bepaalt welke informatie gedeeld wordt of wat als risico wordt gezien. Een algoritmische aanbeveling beïnvloedt welke benadering een klant het beste kan overtuigen. Nogmaals: niet ineens. Sluipend.

Dit is niet nieuw en veel organisaties grijpen naar een welbekend instrument: governance. Daarmee wordt vastgelegd wie waarvoor verantwoordelijk is en welke grenzen er gelden. Een enorme stap vooruit en vooral in de financiële- en IT wereld heeft dit veel goeds gebracht. Maar voor AI komt governance te laat wanneer zij niet wordt voorafgegaan door een fundamentelere vraag: welke macht geef je AI? Voordat kan worden bepaald hoe AI moet worden bestuurd, moet namelijk worden besproken onder welke voorwaarden de autonome ordening die met AI ontstaat legitiem is.

Dat is de inzet van een convenant.

Een convenant gaat over de morele grondslag van het gebruik van machine-intelligentie. Het vraagt welke vormen van macht mensen bereid zijn aan technische systemen toe te kennen, welke bevoegdheden zij niet mogen overdragen, welke waarden de toepassing moet dienen en wie mag meebepalen wat verantwoord gebruik betekent. En dat gaat diep. Een convenant dat slechts bestaat uit beleid, rollen, controles en opleidingsprogramma’s is uiteindelijk niks meer dan een governanceraamwerk onder een andere naam.

Rousseau in de tijd van AI

Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) is een in Genève geboren schrijver en filosoof die een centrale plaats inneemt tijdens de Europese Verlichting. Ondanks (of misschien wel dankzij) zijn vooruitstrevende ideeën was hij een scherpe criticus van het idee dat maatschappelijke en technologische vooruitgang vanzelf ook tot morele vooruitgang leidt. Zijn belangrijkste werk draait om de spanning tussen vrijheid en afhankelijkheid: hoe kunnen mensen in een samenleving toch met anderen verbonden blijven en zich aan gemeenschappelijke regels houden, terwijl ze tegelijkertijd van alle vrijheden van de Verlichting kunnen genieten?

In Du contrat social uit 1762 onderzocht Rousseau onder welke voorwaarden politieke macht legitiem kan zijn. Gezag berust volgens hem niet uitsluitend op macht, traditie of instemming met een bestuurder. Macht wordt legitiem wanneer mensen zichzelf kunnen zien als vrije en gelijkwaardige mede-auteurs van de regels waaraan zij moeten voldoen. Begrippen als het sociale contract, volkssoevereiniteit en de algemene wil maakten Rousseau tot een van de invloedrijkste denkers over democratie, burgerschap en politieke vrijheid.

Anno 2026 bieden Rousseaus ideeën een interessante lens om te kijken naar AI. Het draait namelijk niet alleen om hoe het systeem binnen onze maatschappij functioneert, maar vooral om wie de regels bepaalt, om welk gemeenschappelijk belang ermee wordt gediend en om hoe mensen vrij kunnen blijven binnen een ordening die steeds sterker door machine-intelligentie wordt vormgegeven.

De politieke filosofie van Jean-Jacques Rousseau biedt natuurlijk geen pasklaar antwoord op al deze vragen. Zijn achttiende-eeuwse denkkader kan niet rechtstreeks worden vertaald naar een hedendaagse onderneming of organisatie, maar zijn ideeën bieden wel een interessant denkkader waarmee het verschil tussen beheersing en legitimiteit zichtbaar wordt. Zijn centrale probleemstelling was niet hoe gezag efficiënt kon worden georganiseerd, maar hoe mensen gezamenlijk gezag konden vormen zonder hun vrijheid eraan te verliezen.

Het probleem dat aan governance voorafgaat

Rousseau begint Du contrat social met het verkennen hoe politiek gezag verenigbaar kan zijn met de oorspronkelijke vrijheid van de mens en onder welke voorwaarden dat gezag legitiem is. Hij verkent daarin de uitersten: hij stelt dat er een punt is waarop mensen hun bestaan en veiligheid niet langer afzonderlijk kunnen verzekeren en hun krachten moeten gaan bundelen. Die noodzaak tot samenwerking rechtvaardigt echter geen heerschappij onder het recht van de sterkste. Macht alleen leidt niet tot recht, legitiem gezag ontstaat volgens Rousseau wanneer mensen een vrijwillig, wederkerig en gelijkwaardig sociaal pact met elkaar sluiten. Een sociaal contract, waarbij een ieder zich samen met alle anderen aan de politieke gemeenschap en de algemene wil verbindt. Vrijwillige instemming is daarbij noodzakelijk.

Rousseau zoekt daarom naar een vorm van vereniging waarin mensen hun krachten bundelen, terwijl ieder toch gehoorzaam is aan regels waaraan hij heeft meegeschreven. Dit klinkt transactioneel, maar zo bedoelt Rousseau het niet. Hij ziet dit als een sociaal contract. Het is de constituerende handeling waardoor losse individuen een politieke gemeenschap worden. Voordat een volk een regering kan aanstellen, moet er volgens Rousseau eerst een handeling zijn waardoor het überhaupt een volk wordt.

Dit onderscheid is relevant voor AI en de plek waar we ons nu bevinden in 2026. Een organisatie kan prima regels opstellen voor het gebruik van AI, terwijl de fundamentele keuzes over menselijke autonomie, professioneel oordeel en institutionele waarden impliciet blijven. Dan is er wel grip en besturing, maar geen morele gemeenschap voor het gebruik van AI. De regels worden toegepast op medewerkers die zichzelf niet noodzakelijk als auteurs van die regels hoeven te zien. Zij zijn onderworpen aan governance, maar zijn geen deelnemer aan het convenant.

De eerste opgave van een intelligentieconvenant is daarom vormend, constituerend. Het moet een institutioneel ‘wij’ vormen dat zich rekenschap geeft van de orde die het met AI creëert. Dat ‘wij’ kan niet beperkt blijven tot degenen die de AI inkopen of gebruiken. Er is een brede groep deelnemers aan het sociale contract. Ook klanten, leerlingen, patiënten en burgers kunnen (zullen!) door dit nieuwe systeem worden geraakt. Vanuit Rousseau bezien: wie aan de macht van een toepassing wordt onderworpen, behoort in morele zin tot de gemeenschap waarvoor de voorwaarden van die macht moeten kunnen worden gerechtvaardigd.

Vrijheid is meer dan keuzevrijheid

Rousseau’s vrijheidsbegrip is veelomvattender dan de vrijheid van mensen om uit beschikbare opties te kiezen. Hij stelt dat in de natuurlijke toestand iemand vrij is zolang zijn handelen niet door een ander wordt bepaald. In een samenleving waarin mensen voortdurend van elkaar afhankelijk zijn, is die natuurlijke onafhankelijkheid niet reëel. De relevante vraag wordt dan of de afhankelijkheid door gemeenschappelijke en gelijkwaardige regels wordt geordend, of dat iemand is overgeleverd aan de willekeurige wil van een ander.

Morele vrijheid ontstaat volgens Rousseau wanneer iemand niet alleen maar zijn impulsen volgt, maar ook gehoorzaamt aan een wet die hij als lid van de gemeenschap (mede) heeft vastgesteld. In zijn ideaalbeeld is iedereen zowel betrokken bij het opstellen van de regels, als onderworpen aan die regels. Dit is een belangrijk concept dat kan worden gebruikt om met de nieuwe orde als gevolg van AI om te gaan.

Essentieel bij die vraag is de constatering dat AI de handelingsmogelijkheden van mensen vergroot. Een medewerker kan sneller schrijven. Een arts kan snellere analyses maken en een jurist kan zijn argumenten beter onderbouwen met jurisprudentie.

Een net zo belangrijke constatering is dat terwijl deze AI systemen de keuzemogelijkheden van iemand vergroten, ze hem tegelijkertijd afhankelijker maken. Een professional kan sneller werken en tegelijkertijd het vermogen verliezen om zonder het systeem tot een oordeel te komen. Of erger, een medewerker kan toegang krijgen tot krachtige keuze-algoritmes, terwijl hij niet weet op grond waarvan deze tot hun aanbevelingen komen.

Vanuit Rousseau bezien is de vraag daarom niet alleen of AI mensen meer mogelijkheden -en dus meer vrijheid- biedt. De vraag is ook of mensen zich tot de technologie kunnen verhouden zonder te worden onderworpen aan de wil van de partijen die AI bezitten of ontwerpen.

Vrijheid in de tijd van machine-intelligentie vereist meer dan de keuze welk AI instrumentarium je gebruikt. Echte vrijheid veronderstelt dat mensen in staat zijn om te doorgronden welke rol AI in hun leven speelt. Het veronderstelt dat zij een uitkomst kunnen betwisten. En het allerbelangrijkste: dat zij, als onderdeel van de organisatie en daarmee van de institutionele gemeenschap, de voorwaarden van het gebruik van AI kunnen herzien.

In deel 2 van dit essay: hoe sluit je een sociaal contract?

Bronnen en literatuur

1. Jean-Jacques Rousseau, Du contrat social ou Principes du droit politique (1762), in het bijzonder boek I, hoofdstukken 5-8, en boek II, hoofdstukken 1, 3, 6 en 11.

2. Jean-Jacques Rousseau, Discours sur les sciences et les arts (1750). (Liberty Fund)

3. Christopher Bertram, “Jean Jacques Rousseau”, Stanford Encyclopedia of Philosophy. (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

4. The Intelligence Covenant Institute, “Het sociale contract met AI wordt in instituties gesloten”. (The Intelligence Covenant Institute)

5. The Intelligence Covenant Institute, “The New Intelligent Covenant”. (The Intelligence Covenant Institute)

---

Dit artikel verscheen oorspronkelijk in The IC Institute op Substack.