Een AI-competentiecentrum moet ook leren begrenzen

De overheid wil AI verantwoord inzetten, terwijl kennis en ervaring verspreid zijn over organisaties. In samenwerking met het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties onderzocht TNO hoe een overheidsbreed AI-competentiecentrum kennisdeling en deskundigheid kan versterken. De verkenning, op 23 september 2026 toegelicht door TNO, past binnen de Nederlandse Digitaliseringsstrategie. TNO.

Voor het IC Institute is dit aanleiding om te beoordelen hoe zo’n centrum professionals kan helpen hun zeggenschap bij AI-gebruik te behouden.

Een ambtenaar kan begrijpen waarom een AI-uitkomst niet deugt en toch onvoldoende ruimte hebben om ervan af te wijken. Menselijke regie vraagt daarom om kennis, bevoegdheid en een werkbaar alternatief. Die samenhang staat centraal in de onderzoeksagenda van het IC Institute.

De TNO-verkenning biedt daarvoor bruikbare aanknopingspunten. Het rapport verbindt technische kennis met ethiek, recht, bestuur en organisatorische capaciteit. Competentie betekent er ook daadwerkelijk handelen in de praktijk. TNO erkent daarmee dat losse trainingen onvoldoende zijn. Rapport, p. 9–16.

Vanuit het IC-perspectief verdienen drie onderdelen een concretere uitwerking.

Allereerst de bevoegdheid om in te grijpen. Een medewerker moet kunnen herkennen wanneer een toepassing ongeschikt is, dat oordeel kunnen onderbouwen en weten wie vervolgens beslist. Daar horen tijd voor controle, bescherming van professioneel tegenspel en een uitvoerbare escalatieroute bij. Het competentiecentrum kan organisaties laten oefenen met zo’n situatie: wat gebeurt er werkelijk wanneer iemand een AI-advies weigert te volgen?

Daarnaast moet de organisatie haar alternatieven onderhouden. Het IC benadrukt behoud van vakkennis, overdraagbare werkprocessen en de mogelijkheid om AI te vervangen of uit te zetten. Een cursus over verantwoord gebruik zou daarom ook moeten onderzoeken welke menselijke bekwaamheid door automatisering kan verdwijnen. Laat organisaties aantonen hoe hun publieke taak doorgaat wanneer een toepassing uitvalt of onbruikbaar wordt, binnen de geldende eisen aan kwaliteit en dienstverlening. IC: convenant, deel 3.

Ten derde verdient de burger een sterkere positie. TNO behandelt maatschappelijke effecten en communicatie richting burgers. Hun invloed op de voorwaarden voor AI-gebruik, effectieve tegenspraak en herstel blijven minder uitgewerkt. Dat is begrijpelijk bij een verkenning die primair de behoeften van overheidsprofessionals onderzoekt. Voor de vervolgfase zou het organiseren van die invloed een expliciet leerdoel moeten worden. Rapport, p. 7, 30 en 34–35.

Ook de succesmaat verdient aandacht. TNO noemt onder meer gebruik, hergebruik en doorlooptijd naar opschaling, naast compliance en kwaliteit. Voeg daaraan toe of organisaties aantoonbaar kunnen bijsturen, stoppen en herstellen. Een zorgvuldig onderbouwd besluit om AI te begrenzen of achterwege te laten moet eveneens als een geslaagd resultaat gelden. Rapport, p. 32.

Deze verkenning hoeft geen volledig stelsel van AI-bestuur op te leveren. Zij kan wel de richting bepalen waarin professionals worden opgeleid. De IC-aanvulling is dat mensen ook onder druk hun oordeel moeten kunnen laten gelden, met voldoende bevoegdheden, middelen en alternatieven om ernaar te handelen.